NRC 11 maart 2011
Erik Mattijssen
De stillevens, maar vooral de interieurs van Erik Mattijssen lijken te leven. Alsof de afgebeelde tafels,
stoelen, planten en eetwaren snel hun positie innemen zodra de toeschouwer nadert. Er is niets
aanwijsbaars dat niet klopt, toch voelt het als toeschouwer of je erin wordt geluisd. Is het wel de
realiteit die wordt gepresenteerd? Zo lijkt Mattijssen alles in het werk te hebben gesteld om zijn
werken te doen ogen als schilderijen, terwijl het pastels en gouaches zijn. Daarnaast getuigt zijn
handschrift van een zeker onvermogen – hetzij een onvermogen van opzettelijke aard. Door geveinsde
klunzigheid wordt een onschuld over de werken afgeroepen die naar later blijkt niet terecht is.
Hetzelfde geldt voor het vrij uitbundige kleurgebruik, dat refereert aan een onbezorgdheid die
desondanks niet in de werken aanwezig is. Het licht dat door een raam naar binnen valt werpt geen
schaduw. Ook klopt het perspectief niet. Genoeg reden om aan te nemen dat hier een spel wordt
gespeeld met de werkelijkheid.
Mattijssens interieurs ogen niet kil, wel desolaat. Op stapelbedden liggen opgevouwen stapeltjes in
plaats van gespreide lakens. De tekening Een weemoedigheid die niemand kan verklaren uit 2008
toont een ledikantje met uitgesneden hartje in het hoofdeinde. Er boven zweeft een soort mobile,
bestaande uit donkere wolken. Het ledikantje is leeg, op een verhuisdoos na. Ook in andere werken
komen verhuisdozen voor, evenals vuilniszakken, openstaande ramen, klimtouwen, hier en daar een
vliegtuig dat boven een bed zweeft. Zo nu en dan voorziet een verdwaald stuk speelgoed het tafereel
van een zweem melancholie. Of er zojuist een evacuatie heeft plaatsgevonden, of elk moment van start
kan gaan. Ook zijn stillevens bevatten de thematiek van het wachten, zoals stillevens al eeuwenlang
symbool staan voor het verloop van tijd. Groei versus vergankelijkheid. Woorden uit verschillende
titels versterken dit idee: opslag, hoofdstuk, tijdperk, tussentijd, drie miljoen jaar, de zoveelste zomer.
Het werk van Mattijssen bevindt zich in een tussenwereld – een eeuwig grensgebied tussen blijven en
vertrekken, tussen fantasie en realiteit.
Yasmijn Jarram
Erik Mattijssen (Veenendaal, 1957)
Een van de kleurrijkste tekenaars in Nederland is Erik Mattijssen. Zijn met pastel en potlood
gemaakte tekeningen zijn een lust voor het oog. Toch maken ze geenszins de indruk alleen te
leunen op een mate van behaaglijkheid en charme. Daarvoor is hij in zijn onderwerp keuze te
uitgesproken en teveel gefocust om een beeld te ontwikkelen dat dat mooie en behaaglijke voorbij
is. Hij vindt mogelijkheden in arrangementen van voorwerpen, in inkijkjes en uitsneden uit een
groter geheel. Hij zoemt in op wat hem waardevol, betekenisvol of mooi in zijn eigenheid of
vergankelijkheid lijkt. De mens ontbreekt vrijwel volledig in zijn werk, maar het zijn juist de dingen
om de mensen heen, die ze verzamelden, nodig hebben, die een reden lijken te vormen voor
Mattijssen om een tekening te maken. Het is de ordening, de chaos, het toeval, hoe voorwerpen
een plek of een bestemming vinden, die voor hem een reden is om iets te tekenen. Zo ontstaan
tekeningen van vensterbanken met planten, in wat je stillevens kunt noemen. Soms legt hij het
accent op een plant alleen. In grotere tekeningen gaat het dikwijls om ruimten. Het zijn complexe
werken die inzichten geven over plekken waar waanzinnig veel moet zijn gebeurd. De al dan niet
hangende, gestapelde en liggende restituten van menselijk handelen suggereren levendigheid,
maar soms ook eenzaamheid en ennui. Een eenzaam bed zegt veel. Tegelijkertijd moeten de
personen, die het stillevenbeeld uiteindelijk wellicht in de werkelijkheid schiepen, verzamelaars zijn
met veel gevoel voor vorm en kleur. Al zal de kunstenaar die kleuren naar zijn hand zetten in de
tekeningen. Door de dingen van de mensen te tonen gaat er iets liefdevols uit van die aandacht
voor niksigheden zoals de dingen toch vaak ogen.
Arno Kramer
Persbericht Tentoonstelling Rosa Spier Huis - Helen Schetlen
Erik Mattijssen
Vanaf 10 mei tot 20 juni 2010 is in het Rosa Spier Huis te Laren een tentoonstelling te zien van de veelkleurige stillevens van de beeldend kunstenaar Erik Mattijssen. Als je de tentoonstelling binnenloopt, denk je beslist dat er schilderijen worden getoond. Maar als je goed kijkt, zie je dat het tekeningen zijn - op papier dus - en uitgevoerd in pastel. Hij noemt ze zelf ook wel ‘collages’ in drie technieken, potlood, pastel en hier en daar gouache. Deze boeiende expositie is alle dagen geopend van 10 – 4 uur.
Uitbundige stillevens
Erik Mattijssen (1957 Veenendaal) woont en werkt in Amsterdam. Sinds het verlaten van de Gerrit Rietveld Academie in 1984 is hij zich gaan toeleggen op het tekenen. Eind jaren tachtig keerde hij er terug, nu als vakdocent. Het werken met studenten levert hem veel voldoening op en geeft hem volop energie om zich verder in zijn eigen kunstwereld te verdiepen. Mattijssen noemt zichzelf een doener. Als je zijn website bekijkt - www.erikmattijssen.nl – begrijp je waarom. Je vindt er niet alleen een boeiend (chronologisch) overzicht van zijn enorme oeuvre, maar ook uitvoerige informatie over wat hij allemaal gedaan en bereikt heeft.
Mattijssen reist graag. Zo was hij nog niet zo lang geleden een paar maanden in Suriname waar hij op de kunstacademie met studenten aan het werk ging. Daarna bezocht hij Japan en verbleef vervolgens een periode als visiting artist in Detroit.
Sinds de jaren negentig is het stilleven zijn belangrijkste onderwerp. Toen hij in 1994 een tijdje in Spanje verbleef, vond hij, zoals hijzelf zegt ‘zijn bron’. Ineens wist hij waar het bij hem om draaide. Hij raakte onder de indruk van de stillevens die hij in het Prado zag en ging ze zelf schilderen. Tijdens zijn opleiding aan de Rietveld begin jaren tachtig werden stillevens nog als oubollig afgedaan. In Spanje besefte hij dat het bij hem om de dingen ging, dat dingen deel uitmaken van zijn leven. Hij raakte geboeid door interieurs, delen daarvan. Hij tekent ze als ruimtes waarin zich mensen bevinden of die de indruk wekken net door mensen verlaten te zijn. Hij gebruikt ‘vreugdevolle’ heldere kleuren en voegt details toe die de fantasie van de toeschouwer onmiddellijk prikkelen. Iemand schreef: ‘Zijn werken hebben een zekere onhandigheid. Alsof de kunstenaar vaardigheid mist. Soms is er, zonder aanwijsbare reden, sprake van meervoudig perspectief. Soms levert licht inderdaad zijn onvermijdelijke schaduw op, soms helemaal niet’.
Op de tentoonstelling hangt ook een groep kleurrijke plant-, bloem- en vruchtstillevens. Het onderwerp vond hij in Suriname waar hij zich onder meer liet inspireren door aubergines-planten. Hij laat ze groeien (en bloeien?) in de karakteristieke Surinaamse rommelige blikken. Evenals zijn interieurs hebben ook deze pastellen een blijmoedige – en soms vervreemdende – uitstraling. Mattijssen geeft lezingen over zijn werk en nadat je de tentoonstelling bezocht hebt, heb je zin om de kunstenaar zelf over zijn veelzijdige werk te horen praten.
Zijn pastellen zijn veel gevraagd. Erik Mattijssen heeft een groot aantal solo tentoonstellingen op zijn naam staan en zijn werk bevindt zich in talrijke collecties van zowel bedrijven als musea.
SPEL MET DE WERKELIJKHEID
Door Rob Perrée
Soms voelt de werkelijkheid zo weldadig dat ze van kleur verschiet.
Die indruk dringt zich op als ik de werken zie die Erik Mattijssen in 1995 in Spanje maakte.Veelkleurige verzamelingen van voedsel die de benaming ‘stilleven’ ontstijgen. Daarvoor zien de eetbaarheden er te lekker uit.
Ze zijn eerder uitnodigend neergelegd dan compositorisch verantwoord gearrangeerd. Geheel in de zuidelijke traditie van Cotán, Van der Hamen y León en Zurbarán. Creëren onze (noordelijke) traditionele stillevens een zekere, haast eerbiedwaardige afstand, die van Mattijssen verleiden.
In al hun gulzigheid. De kunstenaar moet een goede tijd hebben gehad
in Extremadura.
Terug in Nederland gaat hij aanvankelijk door op de ingeslagen weg. Langzamerhand echter dringt het verhaal zich naar binnen. De afgebeelde voorwerpen lijken zich te vermenselijken. Meubilair wordt zichtbaarder.
De aandacht wordt steeds meer verlegd naar wat er zich onder de (gedekte) tafel afspeelt. Opeens zijn daar ook voeten en stukjes been. Suggestieve elementen die mijn fantasie tot leven wekken. Wat gebeurt er?
Wie is daar bezig? Met wat?
Ook de objecten laten naar zich raden.
Hoewel de raadselachtige, ontstilde stillevens nooit helemaal zijn verdwenen, lijkt hij (voorlopig?) gekozen te hebben voor interieurs, voor ruimtes waarin zich mensen bevinden of die de indruk wekken net door mensen te zijn verlaten.
Maar Mattijssen zou Mattijssen niet zijn als hij ook in deze, vaak grote werken de werkelijkheid geen draai om de oren geeft. Door het gebruik van onnatuurlijke kleuren, maar vooral door het afbeelden van absurde combinaties. Een ongeordende berg kolen naast een keurig gedekte tafel.
Een groen gehandschoende man die zijn gezicht in een onduidelijke klomp (vlees?) steekt, terwijl iets verderop een emmer zich vult met een rode vloeistof uit een mysterieuze tank. Een man met een groen gezicht die een zwevend speelgoedbeest aan de lijn houdt. Een kast waar moordlustige haken en kettingen uitkomen. Waren zijn eerdere werken stills uit korte scènes, in deze nieuwe ‘doeken’ mag de scène zich in tijd uitstrekken,
zodat ik het gevoel kan en mag krijgen naar een absurdistisch, Arabaliaans toneelstuk te kijken.
De kunstenaar hanteert een bijzondere techniek, een techniek die ‘de inhoud’ lijkt te bevestigen. Op afstand ogen de werken als schilderijen. Weliswaar op papier, maar toch. Consequent als hij is hanteert hij ook bij de vorm het
je-ziet-niet-wat-je-ziet-principe. Over elkaar aangebrachte lagen pastelkrijt suggereren slechts verf. Die verwarring wordt nog vergroot doordat Mattijssen hier en daar wél de gouachetechniek toepast en soms wél wat verfstreekjes aanbrengt. Hij doet dat mogelijk
ter verhoging van een bepaald visueel effect of wellicht ter afwisseling.
Door krijt te gebruiken houdt hij de notie van transparantie overeind.
Zijn kleurvlakken slibben nooit dicht.
De poli-interpretabele inhoud heeft een open vorm. Logica gesuggereerd.
Er is nog een ander opvallend technisch element. Zijn werken hebben een zekere onhandigheid. Alsof de kunstenaar vaardigheid mist. Soms is er, zonder aanwijsbare reden, sprake van meervoudig perspectief. Soms levert licht inderdaad zijn onvermijdelijke schaduw op, soms helemaal niet.
Ruimtes hebben niet altijd de juiste diepte, stoffen hangen niet altijd natuurlijk neer. Die vermeende onkunde benadrukt echter het spel met de werkelijkheid. Bovendien versterkt ze de ontroering, de emotionele lading van de verhalen.
Zoals onvolmaakte mensen ontroeren. Zoals kinderlijke onhandigheid voor je inneemt.
Voordat Erik Mattijssen naar Spanje ging maakte hij zwart-wit-tekeningen. Vormen die nu eens organisch en eetbaar leken (worsten, takken?), dan weer deel uitmaakten van onduidelijke apparaten. Ze waren heel precies getekend. Details als hoofdzaken. Merkwaardig genoeg komt op één van zijn laatste werken weer een ‘ouderwets’ getekend object voor.
Een bundeling van precieze lijntjes in alle gradaties van zwart naar grijs. Het lijkt te ademen. Het is omringd door allerlei kleurige elementen.
Ik weet niet of hier sprake is van een nieuwe ontwikkeling, een behoefte aan verfijning of een behoefte het scala aan tekenmogelijkheden uit te breiden. Mogelijk is er slechts sprake van een incident of een onbewuste, maar wel al uitgetekende behoefte aan een hernieuwde kennismaking
met Spanje.
Mattijssen’s spel met de werkelijkheid lijkt zijn werk te overstijgen en zijn eigen artistieke werkelijkheid te raken.
Ik ben benieuwd hoe dat afloopt.
Brooklyn, februari 2003.
PLAYING WITH REALITY
By Rob Perrée
Reality can sometimes be so salubrious that it changes colour.
This is what springs to mind when I look at the work Erik Mattijssen made in Spain in 1995. Colourful collections of foodstuffs that transcend the classification ‘still lives’. The edibles look far too tempting for
that. The artist seems to have arranged them more as an invitation than a
composition. Which is entirely in line with the southern tradition of Cotán, Van der Hamen y León and
Zurbarán. Where our (northern) still lives traditionally create a certain respectful
distance, those of Mattijssen seduce. In all their greed. The artist surely enjoyed his time in
Extremadura.
Back in Holland, he continues where he left off – at first. But the story gradually
unfolds. The artist’s subjects seem to become human. Objects (furniture?) slowly start to take
shape. Our attention is increasingly drawn to the goings on beneath the (covered) table where feet and sections of leg suddenly
appear. Suggestive elements that spark my imagination. What’s happening? Who’s under
there? With what? Even the objects fire our curiosity.Although the enigmatic decidedly unstill still lives never completely
disappear, Mattijssen seems to have chosen interiors (for now?), spaces with a human
presence, or that at any rate suggest recent habitation. But Mattijssen would not be Mattijssen if he resisted toying with reality in these – often large –
pieces. By using unnatural colours and, above all, by depicting ludicrous
combinations. A chaotic mound of cabbages alongside a neatly set table. A man wearing green gloves pressing his face into an amorphous lump of something
(could it be meat?) while a little further we see a bucket filling itself with red fluid from a mysterious tank. A man with a green face walks his cuddly
toy, which floats at the leash. A cupboard overflows with brutal hooks and
chains. Where his earlier works were stills from short scenes, these new ‘canvases’ allow the scenes to
expand, giving me – allowing me – the sensation of watching an absurd Arabalian
play. The artist uses an unusual technique, a technique that seems to reinforce ‘the content’. From a
distance, the works look like paintings. Perhaps just on paper, but nonetheless. Consistent as he is, Mattijssen uses the you-don’t-see- what-you-see principle in his
forms. Overlapping layers of pastel crayon merely suggest paint – a confusion that is magnified by the artist’s use of gouache techniques here and
there, and the odd brushstroke. This may work to heighten a specific visual effect, or to add
variety. The artist’s use of pastel crayon strengthens the concept of
transparency. His passages of colour are never dense and flat. The multi-interpretable content is reflected in Mattijssen’s open translation of
form. A logic suggests itself. Another striking technical element is the artist’s seeming lack of finesse, a certain
heavy-handedness. Sometimes, for no apparent reason, multiple perspectives crop
up. Light sometimes throws an inevitable shadow, but not always. Rooms don’t always have the correct depth – fabrics don’t always hang
naturally. This seeming clumsiness, however, works to underline Mattijssen’s manipulation of reality while also giving the emotional charge of the stories extra
depth, extra poignancy. In the way that human imperfection can be poignant. Just as childish awkwardness can be
touching.
Before Erik Mattijssen’s sojourn in Spain, he made black and white drawings. Forms that seemed organic and edible
(sausages – twigs?) while at the same time parts of curious machines. Drawn with
precision. Detail was everything. But, strangely enough, one of his ‘old fashioned’ precision drawn objects appears in a recent work – a cluster of delicate lines in all graduations from black to
grey. It seems to breathe. Surrounded by an array of colourful elements. I don’t know if this is a new
development, a need to refine or a call to expand the language of drawing. Perhaps it’s merely
incidental, or an unconscious but already articulated need to return to Spain. Mattijssen’s game with reality seems to transcend his own
work, touching his own artistic reality. How will the story end?
Brooklyn, February 2003.
